Quản lý mật khẩu là việc ít ai để ý cho đến khi có chuyện. Một em quên mật khẩu trang học trực tuyến. Một em khác bị người lạ vào tài khoản mạng xã hội. Cả hai đều bắt nguồn từ cách giữ mật khẩu chưa ổn. Dưới đây là những gì nên làm và không nên làm, để học sinh và gia đình có thể áp dụng ngay.
Bạn không cần thành chuyên gia công nghệ. Chỉ cần vài thói quen đúng là đủ.
Vì sao không nên dùng chung một mật khẩu
Dùng một mật khẩu cho mọi nơi nghe rất tiện. Nhưng đây cũng là thói quen rủi ro nhất mà các em hay gặp. Lý do khá đơn giản.
Giả sử bạn đăng ký một trang chia sẻ ảnh nhỏ bằng mật khẩu giống hệt mật khẩu email. Trang đó không được bảo vệ kỹ và bị lộ danh sách người dùng. Kẻ gian lấy cặp email và mật khẩu, rồi mang đi thử trên Gmail, Zalo, Facebook, TikTok. Chỉ cần một nơi trùng khớp là chúng vào được. Kiểu tấn công này diễn ra tự động, không cần ai ngồi gõ thủ công.
Có một trường hợp thực tế thế này: cả tổ trong một lớp học mất tài khoản game trong cùng một đêm. Lý do là các em đều dùng chung mật khẩu với một diễn đàn game đã bị lộ. Việc lấy lại tài khoản mất nhiều ngày, và có em mất luôn vật phẩm đã tích cóp cả năm.
Bài học khá rõ. Mỗi tài khoản quan trọng nên có một mật khẩu riêng. Để biết cách đặt mật khẩu vừa chắc vừa dễ nhớ, bạn có thể xem hướng dẫn tạo mật khẩu mạnh dễ nhớ.
Ghi mật khẩu ở đâu thì an toàn
Trước đây có quan niệm cho rằng tuyệt đối không được ghi mật khẩu ra giấy. Thực tế, với người dùng bình thường, một quyển sổ nhỏ cất trong ngăn bàn ở nhà còn an toàn hơn việc dùng chung một mật khẩu cho mọi thứ, vì kẻ gian ở xa không thể tiếp cận quyển sổ nằm trong nhà bạn.
Tuy vậy, sổ giấy có giới hạn: bạn có thể làm mất, làm ướt, hoặc người thân vô tình đọc được. Vì vậy, bạn nên lưu ý:
- Sổ giấy chỉ để ở nhà, không mang đến lớp hay bỏ vào cặp.
- Ghi gợi ý thay vì ghi nguyên mật khẩu, ví dụ tên tài khoản kèm một từ nhắc.
- Không dán giấy ghi mật khẩu lên màn hình hay mặt bàn học.
Cần tránh hoàn toàn các chỗ như ghi chú trên điện thoại không khoá, tin nhắn tự gửi cho chính mình trên Zalo hoặc Messenger, và ảnh chụp màn hình lưu trong thư viện. Những nơi này dễ bị lộ khi người khác mượn máy hoặc khi tài khoản bị xâm nhập. Nếu ai đó vào được Zalo của bạn, họ sẽ đọc được toàn bộ tin nhắn tự gửi.
Giới thiệu trình quản lý mật khẩu
Trình quản lý mật khẩu là một ứng dụng lưu toàn bộ mật khẩu của bạn trong một kho được mã hoá. Bạn chỉ cần nhớ một mật khẩu chính, thật dài và thật chắc. Khi đăng nhập, ứng dụng sẽ tự điền các mật khẩu còn lại.
Lợi ích chính
Nhờ trình quản lý mật khẩu, bạn có thể dùng mật khẩu dài, ngẫu nhiên và khác nhau cho từng nơi mà không cần học thuộc lòng. Ứng dụng còn nhắc khi mật khẩu bị trùng hoặc quá yếu. Một số ứng dụng còn cảnh báo khi trang bạn đang dùng bị lộ dữ liệu.
Cách bắt đầu đơn giản
Nhiều trình duyệt và điện thoại đã có sẵn công cụ này. Với tài khoản Google, bạn có thể xem cách bật và kiểm tra mật khẩu đã lưu trên trang hỗ trợ tài khoản Google. Nếu gia đình muốn dùng ứng dụng riêng, hãy chọn loại có nhiều người dùng và được cộng đồng đánh giá tốt.
Khi dùng trình quản lý mật khẩu, bạn nên làm ba việc. Thứ nhất, đặt mật khẩu chính thật dài, tốt nhất là một câu mà chỉ bạn hiểu. Thứ hai, bật xác thực hai lớp cho chính ứng dụng, vì đây là lớp bảo vệ rất đáng giá cho cả kho mật khẩu. Thứ ba, ghi mật khẩu chính và mã dự phòng vào sổ giấy cất kỹ ở nhà, phòng khi quên.
Với các em nhỏ, phụ huynh nên cùng thiết lập ban đầu. Sau đó, em tự dùng hằng ngày còn người lớn giữ bản khôi phục. Cách chia việc này vừa an toàn vừa giúp hình thành thói quen tốt từ sớm.
Thói quen cần tránh
Ngoài việc dùng chung mật khẩu, còn vài thói quen tưởng nhỏ nhưng có thể gây hậu quả lớn.
Đầu tiên là cho bạn bè mượn mật khẩu. Có em đưa mật khẩu cho bạn thân để chơi hộ game. Sau này hai bạn giận nhau, và người kia đã đổi mật khẩu luôn. Tình bạn có thể vẫn tốt, nhưng mật khẩu thì chỉ nên giữ kín, chỉ chia sẻ cho phụ huynh khi thật sự cần.
Tiếp theo là bấm vào đường link lạ để đăng nhập. Kẻ gian thường dựng trang giả giống hệt trang thật, rồi nhắn qua Zalo hay Messenger rằng tài khoản của bạn sắp bị khoá. Nhập mật khẩu vào đó đồng nghĩa với việc trao chìa khoá cho họ. Trước khi nhập, hãy nhìn kỹ địa chỉ trang. Bạn cũng có thể dùng công cụ kiểm tra website tín nhiệm để xem trang đó có đáng tin hay không.
Một thói quen khác là đăng nhập trên máy công cộng rồi quên đăng xuất. Quán net, máy ở thư viện hay máy của bạn bè đều có thể còn lưu phiên đăng nhập. Nếu bắt buộc phải dùng, hãy mở chế độ ẩn danh và đăng xuất xong rồi mới rời đi.
Cuối cùng là không đổi mật khẩu khi nghi ngờ bị lộ. Chỉ cần thấy thông báo đăng nhập lạ, hãy đổi mật khẩu ngay và đăng xuất khỏi mọi thiết bị.
Một điều hay bị bỏ qua là mật khẩu Wi-Fi và mật khẩu mở khoá điện thoại. Mật khẩu Wi-Fi nhà nên đổi định kỳ, đừng để mặc định in trên thân modem. Mật khẩu mở khoá điện thoại nên có ít nhất sáu số, không theo quy luật và không lấy ngày sinh. Nếu điện thoại bị mất, đây là lớp bảo vệ đầu tiên.
Tóm tắt
Quản lý mật khẩu an toàn xoay quanh ba ý chính. Mỗi tài khoản quan trọng nên có một mật khẩu riêng. Nơi cất mật khẩu phải an toàn, có thể là sổ giấy ở nhà hoặc trình quản lý mật khẩu có mật khẩu chính đủ mạnh. Không chia sẻ mật khẩu và không nhập vào trang lạ.
Bạn không cần làm hết trong một ngày. Hãy bắt đầu từ email, rồi đến Zalo và Facebook, mỗi lần một tài khoản. Chỉ sau vài tuần, việc giữ mật khẩu sẽ gọn gàng và nhẹ nhàng hơn nhiều.