Mật khẩu mạnh là lớp khóa đầu tiên bảo vệ tài khoản Zalo, Facebook, email và cả trang học trực tuyến của các em. Nhiều bạn nghĩ mật khẩu chỉ là thủ tục cho xong. Chúng tôi làm việc với giáo viên và phụ huynh về an toàn trên Internet, và thấy phần lớn vụ mất tài khoản bắt đầu từ một mật khẩu quá dễ đoán.
Tin vui là bạn không cần trí nhớ siêu phàm. Bài này hướng dẫn cách tạo mật khẩu vừa chắc vừa dễ nhớ, bằng ví dụ đời thường.
Vì sao mật khẩu yếu rất nguy hiểm
Hãy hình dung mật khẩu như chiếc khóa cửa phòng. Khóa lỏng thì ai thử vài lần là mở được. Với tài khoản mạng, việc thử này không do con người làm tay. Các phần mềm tự động có thể thử hàng triệu tổ hợp mỗi giờ, bắt đầu từ những mật khẩu phổ biến nhất.
Chúng tôi từng gặp một em lớp 9 bị mất tài khoản Facebook ngay trước kỳ thi học kỳ. Mật khẩu của em là ngày sinh kèm tên riêng. Một người bạn trong lớp chỉ đoán hai lần là vào được, rồi nhắn tin mượn tiền các bạn khác bằng chính tên em. Sự việc không lớn, nhưng em mất cả tuần để giải thích và lấy lại niềm tin của bạn bè.
Hậu quả của mật khẩu yếu thường không dừng ở một tài khoản. Kẻ gian có thể:
- Đọc tin nhắn riêng và lấy ảnh cá nhân để dùng vào mục đích xấu.
- Nhắn tin cho danh sách bạn bè để vay tiền hoặc gửi đường link lạ.
- Dùng email đã chiếm được để đặt lại mật khẩu các dịch vụ khác.
Vì vậy, dành vài phút để đặt một mật khẩu tử tế luôn đáng giá hơn nhiều so với việc đi khôi phục tài khoản sau này.
Tiêu chí của một mật khẩu mạnh
Một mật khẩu mạnh không nhất thiết phải rối rắm. Điều quyết định là độ dài và sự khó đoán. Chúng tôi thường hướng dẫn các em dựa trên bốn tiêu chí sau.
Thứ nhất là độ dài. Mật khẩu từ 12 ký tự trở lên khó bị dò hơn hẳn so với mật khẩu 8 ký tự. Mỗi ký tự thêm vào làm số tổ hợp cần thử tăng lên rất nhanh. Nếu phải chọn giữa ngắn mà phức tạp và dài mà đơn giản, hãy ưu tiên dài.
Thứ hai là sự khó đoán. Mật khẩu không nên chứa tên, ngày sinh, số điện thoại, tên lớp hay tên thú cưng. Những thông tin này người quen có thể biết, còn người lạ chỉ cần lướt trang cá nhân của bạn là tìm được.
Thứ ba là sự pha trộn. Kết hợp chữ hoa, chữ thường, chữ số và một vài ký hiệu giúp mật khẩu bền hơn. Tuy nhiên, đừng thay chữ a thành @ hay chữ o thành 0 một cách máy móc, vì kiểu thay thế này đã có sẵn trong danh sách đoán của các công cụ tấn công.
Thứ tư, và thường bị bỏ quên nhất, là tính riêng biệt. Mỗi tài khoản quan trọng nên có một mật khẩu khác nhau. Chúng tôi sẽ nói kỹ hơn ở bài về cách quản lý mật khẩu an toàn, vì đây là thói quen đáng xây dựng sớm.
Mẹo tạo mật khẩu dễ nhớ
Làm sao nhớ được một chuỗi dài mà không phải ghi ra giấy? Câu trả lời là đừng nhớ chuỗi ký tự, hãy nhớ một câu có nghĩa với riêng bạn.
Dùng câu mật khẩu
Hãy nghĩ một câu ngắn mà chỉ mình bạn hiểu. Ví dụ: Sáng thu bảy giờ tôi ăn bún chả ở ngõ Huế. Bỏ khoảng trắng, viết hoa vài chữ, thêm một dấu chấm than ở cuối, bạn có ngay một mật khẩu dài hơn 25 ký tự. Câu này gắn với một kỷ niệm thật nên dễ nhớ, còn người ngoài gần như không đoán được.
Bạn có thể đổi cấu trúc câu cho từng tài khoản bằng cách chèn thêm một từ gợi nhớ riêng. Chẳng hạn, mật khẩu email thêm chữ thu, mật khẩu trang học thêm chữ bai. Cách này giữ được tính riêng biệt mà không bắt bạn học thuộc quá nhiều thứ.
Lấy chữ cái đầu của một câu thơ hoặc bài hát
Một mẹo khác là lấy chữ cái đầu của mỗi từ trong câu mình thích. Câu thơ hay lời bài hát đều được, miễn là bạn không đăng nó công khai. Thêm một con số có ý nghĩa riêng, ví dụ năm của một chuyến đi đáng nhớ, rồi đặt một ký hiệu ở giữa. Kết quả là một chuỗi trông ngẫu nhiên nhưng bạn vẫn tái tạo lại được trong đầu.
Ghép ba bốn từ không liên quan
Cách thứ ba là chọn ba hoặc bốn từ không liên quan nhau, rồi nối lại. Ví dụ con-cá-xe-đạp-mùa-xanh. Từ ngữ đơn giản nhưng ghép lại thành một hình ảnh ngộ nghĩnh, dễ hình dung. Độ dài bù lại cho việc các từ đơn giản. Quan trọng là các từ phải thật sự ngẫu nhiên, đừng chọn cụm quen thuộc như tôi-yêu-việt-nam.
Nếu thấy khó, các em có thể nhờ phụ huynh cùng nghĩ một câu.
Những mật khẩu cần tránh
Có những kiểu mật khẩu mà dù bạn thấy mình rất sáng tạo, người khác vẫn đoán được trong vài giây. Chúng tôi gom lại các trường hợp học sinh hay gặp nhất.
Dãy số liền nhau như 123456 hay 12345678 vẫn đứng đầu danh sách mật khẩu bị dò nhiều nhất. Các chữ như matkhau, admin, qwerty hay tên trường cũng tương tự. Ngày sinh, số điện thoại và số căn cước là nhóm tiếp theo. Dù bạn viết đảo ngược hoặc thêm vài số, kẻ gian vẫn thử đến.
Một lỗi khác là đặt mật khẩu dựa trên những điều đang hiện trên trang cá nhân như tên người yêu, ca sĩ yêu thích hay biệt danh. Ai đọc kỹ trang của bạn cũng có thể đoán ra.
Nguy hiểm nhất là dùng cùng một mật khẩu cho mọi nơi. Khi một trang web nhỏ bị lộ dữ liệu, kẻ gian sẽ mang đúng mật khẩu đó đi thử trên Zalo, Facebook, Gmail. Nếu muốn kiểm tra một trang web có đáng tin hay không trước khi nhập thông tin, bạn có thể tham khảo trang kiểm tra mức độ tín nhiệm của website.
Cuối cùng, hãy luôn đặt thêm một lớp bảo vệ nữa cho tài khoản quan trọng. Xác thực 2 lớp nghĩa là ngoài mật khẩu, bạn còn cần một mã xác nhận gửi qua điện thoại hoặc ứng dụng. Phần bật xác thực 2 lớp sẽ hướng dẫn cụ thể, giúp ngay cả khi mật khẩu bị lộ, kẻ gian vẫn không vào được. Với tài khoản Google, bạn có thể làm theo trang hỗ trợ tài khoản Google để đổi mật khẩu và rà soát thiết bị đang đăng nhập.
Tóm tắt nhanh
Mật khẩu mạnh dựa trên độ dài, sự khó đoán và tính riêng biệt cho từng tài khoản, chứ không phải những ký hiệu rối rắm. Một câu mật khẩu gắn với kỷ niệm của riêng bạn vừa dễ nhớ vừa khó bị đoán. Hãy tránh ngày sinh, dãy số liền nhau và việc dùng chung một mật khẩu ở nhiều nơi.
Hôm nay, các em thử chọn một tài khoản quan trọng nhất, thường là email, và đổi sang mật khẩu mới theo cách trên. Chỉ cần năm phút, nhưng bạn sẽ yên tâm hơn nhiều. Khi đã quen, hãy làm tương tự với các tài khoản còn lại, từng cái một.