Tin nhắn lừa đảo ngày càng giống tin thật, và học sinh cũng nhận chúng mỗi tuần. Có khi là tin báo trúng thưởng, có khi là lời nhắn từ một người bạn nghe rất quen. Chúng tôi thường trò chuyện với các em ở trường và thấy rằng ai cũng từng nhận ít nhất một tin đáng ngờ. Không cần lo lắng quá mức. Chỉ cần biết vài dấu hiệu, bạn sẽ nhận ra phần lớn tin nhắn lừa đảo.
Các dấu hiệu của tin nhắn lừa đảo
Dù kịch bản thay đổi liên tục, tin nhắn lừa đảo vẫn để lại những dấu vết giống nhau. Hãy tập thói quen đọc chậm lại một nhịp trước khi bấm bất cứ thứ gì.
Dấu hiệu đầu tiên là sự gấp gáp. Tin nhắn thúc bạn làm ngay trong vài phút, nếu không tài khoản sẽ bị khoá. Kẻ gian muốn bạn không có thời gian suy nghĩ hay hỏi người lớn.
Dấu hiệu thứ hai là lời hứa quá hấp dẫn. Trúng xe máy, nhận quà miễn phí, kiếm tiền dễ dàng chỉ bằng việc thả tim. Nếu điều đó quá tốt để là thật, thường nó không thật.
Dấu hiệu thứ ba nằm ở đường link. Địa chỉ thường lạ, có thêm ký tự, hoặc rút gọn để giấu tên thật. Một trang ngân hàng thật sẽ không gửi link kỳ quặc qua tin nhắn từ số lạ.
Ngoài ra còn các dấu hiệu nhỏ hơn:
- Lỗi chính tả hoặc câu văn gượng gạo, như dịch từ nước ngoài.
- Người gửi xưng là ngân hàng, công an hay nhà mạng nhưng lại dùng số điện thoại cá nhân.
- Yêu cầu cung cấp mã OTP, mật khẩu hoặc số thẻ. Không đơn vị nào đáng tin lại hỏi những thứ này qua tin nhắn.
Kịch bản lừa đảo thường gặp
Biết trước kịch bản giúp bạn bình tĩnh hơn khi gặp thật. Dưới đây là những kiểu tin nhắn lừa đảo xuất hiện nhiều nhất ở Việt Nam.
Giả mạo ngân hàng và nhà mạng
Bạn nhận tin báo tài khoản bị khoá hoặc điểm thưởng sắp hết hạn, kèm một đường link để đăng nhập. Trang này giống hệt trang thật, nhưng mọi thông tin bạn nhập sẽ rơi vào tay kẻ gian. Cách an toàn nhất là tự mở ứng dụng chính thức của ngân hàng thay vì bấm link trong tin.
Người quen nhờ chuyển tiền gấp
Một tài khoản Zalo hoặc Messenger bị chiếm sẽ nhắn cho cả danh sách bạn bè, nói đang cần tiền gấp. Có một bạn lớp 11 nhận tin từ anh họ nhờ chuyển khoản hộ. Bạn ấy nghi ngờ vì anh họ chưa bao giờ xưng hô kiểu đó, nên gọi điện kiểm tra. Kết quả là tài khoản của anh đã bị người lạ chiếm. Một cuộc gọi ngắn đã tránh được thiệt hại.
Việc làm online và nhiệm vụ cộng tác viên
Tin nhắn mời làm cộng tác viên, chỉ cần thả tim video hoặc đặt đơn ảo để nhận hoa hồng. Lúc đầu bạn được trả vài chục nghìn để tạo niềm tin. Sau đó họ yêu cầu bạn nộp tiền để nhận nhiệm vụ lớn hơn, rồi biến mất. Học sinh thích kiếm thêm thu nhập rất dễ sập bẫy này.
Link xem ảnh, video có tên bạn
Tin nhắn kiểu Ơi, có phải bạn trong video này không kèm link lạ. Tò mò bấm vào, bạn bị yêu cầu đăng nhập Facebook để xem. Đó là trang giả nhằm lấy mật khẩu. Khi gặp tin như vậy, đừng bấm và hãy nhắn hỏi trực tiếp người gửi bằng kênh khác.
Các hình thức này còn xuất hiện nhiều trên mạng xã hội. Bạn có thể đọc thêm trong bài về lừa đảo qua mạng xã hội để thấy bức tranh đầy đủ hơn.
Vì sao kẻ gian nhắm vào học sinh
Điều này không có nghĩa các em kém cẩn thận. Có những lý do rất đời thường khiến học sinh trở thành mục tiêu.
Học sinh dùng điện thoại nhiều và thường bấm nhanh khi lướt tin. Các em ít kinh nghiệm với tiền bạc và thủ tục, nên khó phân biệt tin chính thức với tin giả. Ngoài ra, nhiều em ngại kể cho cha mẹ khi lỡ làm sai, vì sợ bị mắng. Kẻ gian lợi dụng đúng sự ngại ngùng đó để kéo dài cuộc lừa.
Thêm một điểm nữa là học sinh hay được dặn phải nghe lời thầy cô, công an, ngân hàng. Kẻ gian giả danh những người này để tạo cảm giác phải tuân theo. Vì vậy, người lớn hãy nói rõ với các em rằng nghi ngờ rồi hỏi lại không bao giờ là việc sai.
Một nguyên tắc chúng tôi hay chia sẻ với phụ huynh là tạo không khí để con kể mọi chuyện. Nếu con nhận một tin lạ, hãy cảm ơn con đã báo thay vì trách. Chính sự cởi mở này là lớp phòng thủ mạnh nhất của gia đình.
Cách xử lý khi nhận tin nhắn lừa đảo nghi ngờ
Khi nhận tin đáng ngờ, hãy làm theo các bước sau, theo đúng thứ tự. Đừng bấm link và đừng trả lời ngay.
- Bước một: dừng lại và hít thở. Không có việc gì cần làm trong ba phút tới.
- Bước hai: không bấm link, không tải tệp, không gọi vào số lạ trong tin.
- Bước ba: kiểm tra độc lập. Tự mở ứng dụng ngân hàng, hoặc gọi người quen bằng số bạn đã lưu từ trước.
- Bước bốn: kể cho người lớn. Phụ huynh hoặc giáo viên có thể giúp bạn đánh giá đúng hơn.
- Bước năm: chặn người gửi và báo cáo trên chính ứng dụng.
Nếu cần xác minh một trang web, bạn có thể tra cứu trên trang kiểm tra website tín nhiệm. Với các tin nhắn qua Zalo, hãy xem hướng dẫn chặn và báo cáo tài khoản tại trung tâm trợ giúp Zalo.
Nếu đã lỡ nhập thông tin hoặc chuyển tiền, hãy đổi mật khẩu ngay, báo ngân hàng và lưu lại bằng chứng. Quy trình chi tiết có trong bài cách báo cáo lừa đảo.
Bạn cũng có thể tham khảo thêm thông tin cảnh báo mới trên cổng thông tin không gian mạng để cập nhật các thủ đoạn đang phổ biến.
Tóm tắt dấu hiệu cần nhớ
Tin nhắn lừa đảo thường gấp gáp, hứa hẹn quá lớn, kèm link lạ và đòi mã OTP hoặc tiền. Kịch bản có thể đổi, nhưng cách đối phó thì giữ nguyên: dừng lại, không bấm, kiểm tra bằng kênh khác và kể cho người lớn.
Chúng tôi không muốn các em sợ mỗi lần điện thoại rung. Mục tiêu là bình tĩnh và có thói quen đúng. Khi đã quen kiểm tra trước khi tin, bạn sẽ thấy mình chủ động hơn nhiều, và những tin nhắn lừa đảo sẽ mất dần sức hút.