Ứng xử trên mạng cũng cần sự tử tế và cân nhắc như khi ta nói chuyện trực tiếp với thầy cô, bạn bè hay hàng xóm. Một dòng bình luận viết vội, một bức ảnh đăng khi đang giận có thể ở lại rất lâu và đến với rất nhiều người. Bài này tổng hợp những quy tắc chúng tôi hay chia sẻ với học sinh THCS và THPT, kèm ví dụ đời thường để các bạn dễ áp dụng.
Vì sao ứng xử trên mạng quan trọng
Màn hình tạo cảm giác ngăn cách. Khi không nhìn thấy nét mặt người đối diện, ta dễ nói những câu mà ngoài đời sẽ không bao giờ thốt ra. Ảnh đại diện nhỏ xíu khiến người bên kia trông như một cái tên, chứ không phải một con người có cảm xúc.
Chuyện này đáng để tâm vì ba lẽ. Trước hết, nội dung trên mạng lưu lại lâu. Ảnh chụp màn hình có thể xuất hiện lại sau nhiều tháng, thậm chí khi bạn đã quên mình từng viết gì. Kế đến, thông tin lan truyền rất nhanh, nhất là trong các nhóm Zalo lớp hay phần bình luận TikTok. Cuối cùng, lời nói ác ý có thể làm người khác tổn thương thật, dù bạn chỉ định đùa.
Ngược lại, thói quen ứng xử đẹp cũng là hình ảnh của chính bạn. Trường học, nhà tuyển dụng sau này, hay đơn giản là bạn bè mới, đều có thể nhìn vào dấu vết trên mạng mà bạn để lại. Chúng tôi từng gặp một bạn học sinh lớp 11 được thầy cô tin tưởng giao quản lý fanpage của lớp, một phần vì cách bạn ấy trả lời bình luận luôn lịch sự và điềm tĩnh.
Khi ứng xử chưa đúng mực, hậu quả không dừng ở việc xích mích. Hành vi lặp đi lặp lại có thể trở thành bắt nạt, như bài tìm hiểu bắt nạt trên mạng là gì đã phân tích. Nhiều vụ việc bắt đầu từ những trò đùa tưởng nhỏ.
Nguyên tắc suy nghĩ trước khi đăng
Quy tắc dễ nhớ nhất mà chúng tôi hay gợi ý là “dừng ba nhịp”. Trước khi bấm gửi, bạn tự hỏi ba câu hỏi ngắn: Điều này có đúng không? Điều này có tử tế không? Nếu cô giáo hay bố mẹ đọc được, mình có thấy ổn không?
Nếu bất kỳ câu trả lời nào khiến bạn chần chừ, hãy lưu nháp (bản nháp chưa đăng), đi uống nước, rồi đọc lại sau mười phút. Phần lớn lời nói gây hối hận xuất hiện lúc ta đang nóng giận. Chỉ cần chờ một chút, cảm xúc dịu đi và cách diễn đạt cũng khác.
Một số thói quen cụ thể giúp bạn tránh sai sót:
- Không đăng ảnh hay video có người khác khi chưa hỏi ý kiến họ, nhất là ảnh lúc họ không chuẩn bị.
- Không chụp màn hình tin nhắn riêng để gửi vào nhóm.
- Tránh viết hoa toàn bộ và dùng quá nhiều dấu chấm than, vì dễ bị hiểu thành đang quát.
- Không đăng thông tin cá nhân của mình hay của bạn bè: địa chỉ nhà, số điện thoại, lịch sinh hoạt.
Về quyền riêng tư, bạn cũng nên xem lại ai được phép xem bài viết của mình. Hướng dẫn chi tiết nằm trong bài cài đặt quyền riêng tư trên mạng xã hội. Thiết lập đúng giúp bạn kiểm soát tốt hơn những gì mình chia sẻ.
Tôn trọng ý kiến khác biệt
Trên mạng, bạn sẽ gặp rất nhiều người không đồng quan điểm. Có bạn thích nhóm nhạc này, có bạn lại chê. Có người ủng hộ cách học này, có người phản đối. Bất đồng là chuyện bình thường, vấn đề nằm ở cách ta thể hiện nó.
Hãy tranh luận về ý kiến, đừng công kích con người. Bạn có thể nói “mình nghĩ khác vì…” thay vì “bạn thật ngớ ngẩn”. Cách đầu cho phép cuộc trò chuyện tiếp tục, cách sau chỉ đóng cửa nó.
Một tình huống thường gặp trong nhóm chat lớp: hai bạn cãi nhau về kết quả một trận bóng, rồi người thứ ba chen vào chế giễu. Chỉ trong nửa tiếng, cuộc cãi vã đã kéo theo cả chục người và chuyển sang chê bai ngoại hình nhau. Nếu có một thành viên kịp nói “thôi, mỗi người một ý, mình qua chuyện khác nhé”, mọi thứ có thể đã khác.
Khi bị người khác nói không hay, bạn không bắt buộc phải trả lời. Im lặng, tắt thông báo hoặc chặn tài khoản đều là lựa chọn hợp lý. Nếu chuyện nghiêm trọng, hãy lưu lại bằng chứng và nói với người lớn đáng tin cậy.
Tránh lan truyền tin giả và tin đồn
Ứng xử tốt không chỉ nằm ở lời lẽ với người khác. Nó còn thể hiện qua việc ta chia sẻ gì. Một tin giật gân kiểu “cảnh báo gấp, chia sẻ cho mọi người” có thể là tin sai, và chia sẻ nó vô tình khiến bạn trở thành người tiếp tay.
Tin đồn về một cá nhân còn nguy hiểm hơn. Một dòng trạng thái ám chỉ bạn A “làm chuyện này chuyện kia” có thể phá hỏng danh dự của bạn ấy trong chớp mắt, dù sau đó chứng minh được là sai. Lời đính chính thường lan chậm hơn nhiều so với tin đồn.
Trước khi chia sẻ một thông tin, bạn có thể làm vài việc đơn giản:
- Xem nguồn đăng: là trang chính thống hay tài khoản mới lập, không rõ chủ.
- Tìm xem có kênh nào khác đưa cùng thông tin không.
- Để ý các dấu hiệu như tiêu đề quá giật gân, thúc ép chia sẻ, lỗi chính tả dày đặc.
- Với thông tin về một trang web hay số tài khoản đáng ngờ, kiểm tra trên cổng Tín nhiệm mạng.
Nếu bạn thấy bài đăng chứa nội dung xúc phạm, sai sự thật hoặc xâm phạm đời tư, hãy dùng chức năng báo cáo thay vì bình luận tranh cãi. Trung tâm trợ giúp của Facebook có phần hướng dẫn cách báo cáo nội dung vi phạm khá rõ ràng. Khi chưa chắc một thông tin có đúng không, lựa chọn tốt nhất là không chia sẻ.
Tóm tắt quy tắc
Gom lại, ứng xử văn minh trên mạng có thể tóm trong vài nguyên tắc dễ nhớ: nghĩ trước khi đăng và coi người đối diện là một con người thật; tranh luận bằng lý lẽ, không công kích; kiểm chứng trước khi chia sẻ; và nhẹ nhàng lên tiếng khi chứng kiến điều không đúng.
Thói quen này không đòi hỏi bạn phải hoàn hảo. Ai cũng từng gửi một tin nhắn rồi ước gì thu hồi được. Điều quan trọng là biết nhận lỗi, xin lỗi khi cần và rút kinh nghiệm cho lần sau. Mỗi lần chọn tử tế thay vì hơn thua, bạn đang góp phần làm không gian mạng của lớp, của trường dễ chịu hơn cho tất cả mọi người.