Lừa đảo mạng xã hội đang len lỏi vào đời sống của học sinh và phụ huynh. Một tin nhắn Zalo từ “người quen” hay lời mời kết bạn trên Facebook có thể khiến nhiều người suýt mất tiền, thậm chí mất tài khoản. Những tình huống dưới đây là chuyện chúng tôi gặp khá thường xuyên khi làm việc với giáo viên và phụ huynh.
Mục tiêu của bài viết là giúp bạn hiểu cách kẻ xấu thường hành động, để bạn tự bảo vệ mình và người thân một cách bình tĩnh.
Tài khoản giả mạo và cách nhận ra
Tài khoản giả mạo là loại bẫy phổ biến nhất. Kẻ xấu lấy ảnh đại diện và tên của một người bạn, một thầy cô hoặc người nổi tiếng, rồi tạo tài khoản mới giống hệt. Sau đó chúng nhắn tin cho danh sách bạn bè của người bị mạo danh.
Chúng tôi từng nghe một phụ huynh kể lại chuyện này. Chị nhận được tin nhắn từ “cô giáo chủ nhiệm” của con, nói cần gấp một khoản tiền để đóng quỹ lớp. Ảnh và tên đều đúng. Nhưng chị để ý tài khoản mới được tạo vài hôm trước, nên đã gọi điện trực tiếp cho cô giáo. Hóa ra cô không hề nhắn tin.
Bạn có thể kiểm tra nhanh bằng vài dấu hiệu sau:
- Tài khoản mới tạo, ít bài đăng, ít ảnh cá nhân thật và gần như không có bạn chung.
- Cách xưng hô khác thường, ví dụ người vốn gọi bạn là “em” bỗng chuyển sang giọng cứng nhắc.
- Lời nhờ vả luôn gấp gáp, liên quan đến tiền hoặc mã xác nhận.
- Người đó từ chối gọi video hoặc gọi thoại để xác minh.
Khi nghi ngờ, hãy liên lạc với người thật qua một kênh khác, chẳng hạn gọi vào số điện thoại bạn đã lưu từ trước. Đừng dùng số hay đường dẫn do chính cuộc trò chuyện đáng ngờ cung cấp.
Lời mời kết bạn và đầu tư bất thường
Nhóm bẫy thứ hai nhắm vào lòng tin được xây dựng dần. Một người lạ kết bạn, hỏi han, khen ngợi, thậm chí trò chuyện suốt cả tuần. Khi đã thân quen, họ giới thiệu một “cơ hội” như đầu tư tiền ảo (tiền số không do ngân hàng phát hành), làm nhiệm vụ online để hưởng hoa hồng, hoặc mua hàng để được hoàn tiền.
Kiểu lừa này thường đi theo một lộ trình quen thuộc. Ban đầu bạn đầu tư số tiền nhỏ và thật sự nhận được lãi, thậm chí rút được tiền. Điều đó tạo cảm giác yên tâm. Sau đó bạn được khuyến khích nạp nhiều hơn, rồi tài khoản bị khóa với lý do “phí rút tiền” hoặc “thuế”. Lúc ấy số tiền đã không còn.
Học sinh cũng là mục tiêu. Các em thường gặp lời mời làm cộng tác viên chốt đơn, nhận quà trong game hoặc mua tài khoản giá rẻ. Chúng tôi khuyên các em hỏi lại bố mẹ hoặc thầy cô trước khi chuyển bất kỳ khoản tiền nào, dù rất nhỏ.
Một quy tắc dễ nhớ: lợi nhuận cao, rủi ro thấp, buộc phải làm ngay thì gần như chắc chắn có vấn đề. Người thật sự muốn giúp bạn sẽ không ép bạn quyết định trong mười phút.
Bạn cũng nên biết cách nhận ra tin nhắn lừa đảo ngay từ đầu. Chúng tôi đã tổng hợp một bài riêng về cách nhận biết tin nhắn lừa đảo qua SMS và ứng dụng chat, bạn có thể đọc thêm để luyện mắt.
Các kiểu chiếm đoạt tài khoản
Không phải kẻ xấu nào cũng đòi tiền ngay. Nhiều kẻ muốn chiếm hẳn tài khoản của bạn để dùng nó lừa người khác. Dưới đây là một số kiểu thường gặp.
Một kiểu là đường dẫn giả. Bạn nhận được tin “tài khoản của bạn vi phạm bản quyền, bấm vào đây để khiếu nại” hoặc “bạn đã trúng thưởng”. Đường dẫn đưa bạn tới trang đăng nhập giống hệt trang thật. Khi bạn nhập mật khẩu, kẻ xấu lấy được ngay.
Một kiểu khác là xin mã OTP (mã xác thực dùng một lần, gửi qua tin nhắn hoặc ứng dụng). Kẻ xấu giả làm người quen và nhắn: “Mình lỡ gửi mã vào số của bạn, bạn đọc giúp mình nhé”. Thực ra đó là mã đăng nhập hoặc khôi phục tài khoản của chính bạn. Chỉ cần bạn đọc ra, tài khoản đã rơi vào tay người khác.
Kiểu thứ ba là nhờ cài một ứng dụng hoặc tiện ích lạ, chẳng hạn “app xem ai đã xem trang cá nhân”. Những ứng dụng này có thể đọc dữ liệu hoặc ép bạn cấp quyền quá mức cần thiết.
Điểm chung của cả ba là đều cần bạn tự tay thực hiện một bước. Vì vậy hãy nhớ: không bao giờ chia sẻ mã OTP, không nhập mật khẩu qua đường dẫn nhận từ tin nhắn. Nếu cần kiểm tra cảnh báo bảo mật, hãy tự mở ứng dụng chính thức hoặc gõ địa chỉ trang web bằng tay.
Một lớp bảo vệ nữa là bật xác thực hai lớp (yêu cầu thêm một bước xác minh ngoài mật khẩu) cho mọi tài khoản quan trọng. Dù kẻ xấu biết mật khẩu, chúng vẫn bị chặn ở bước xác minh thứ hai.
Những việc nên làm ngay
Dù đã cẩn thận, ai cũng có lúc lỡ tay. Điều quan trọng là phản ứng nhanh và đúng thứ tự. Khi nghi ngờ mình vừa bị lừa, hãy làm lần lượt như sau.
Trước hết, dừng mọi giao dịch và ngừng trả lời người lạ. Đừng cố “lấy lại” tiền bằng cách nạp thêm, vì đó chính là bước chúng mong đợi.
Tiếp theo, đổi ngay mật khẩu của tài khoản bị ảnh hưởng và cả email dùng để đăng ký. Đăng xuất khỏi mọi thiết bị lạ. Với tài khoản Facebook, hãy dùng chức năng báo cáo trong trung tâm trợ giúp của Facebook.
Sau đó, nhắn cho bạn bè và người thân biết tài khoản của mình có thể bị lợi dụng. Một thông báo ngắn trên trang cá nhân cũng đủ giúp nhiều người tránh được bẫy.
Cuối cùng, chụp lại tin nhắn, ảnh chuyển khoản và đường dẫn đáng ngờ trước khi xóa. Những bằng chứng này rất cần nếu bạn phải báo cáo hoặc trình báo với cơ quan chức năng. Chúng tôi sẽ hướng dẫn kỹ hơn về việc này trong một bài riêng.
Lưu ý cho phụ huynh
Phụ huynh không cần là chuyên gia công nghệ để đồng hành cùng con. Điều các em cần nhất là có một người lớn để các em hỏi mà không sợ bị mắng. Nếu con vừa lỡ bấm vào đường dẫn lạ, hãy cảm ơn con vì đã nói thật ngay từ đầu, rồi cùng con xử lý.
Gia đình có thể đặt ra vài thói quen nhỏ. Hãy cùng con xem lại phần cài đặt quyền riêng tư trên mạng xã hội để chỉ người quen mới thấy thông tin của con. Tài khoản riêng tư khiến kẻ xấu khó dựng hồ sơ giả mạo hơn nhiều.
Bạn cũng nên thống nhất với con một “câu hỏi bí mật” của gia đình. Khi ai đó nhắn nhân danh bố mẹ để nhờ chuyển tiền, con có thể hỏi lại câu đó để xác minh. Cách này đơn giản nhưng rất hiệu quả.
Trước khi cho con truy cập hay mua hàng ở một trang web lạ, phụ huynh có thể tra cứu tại Tín nhiệm mạng. Thói quen kiểm tra này chỉ mất vài giây nhưng giúp tiết kiệm nhiều rắc rối.
Lừa đảo mạng xã hội thay đổi hình thức liên tục, nhưng nguyên tắc phòng tránh thì khá ổn định: chậm lại, xác minh qua kênh khác và không chia sẻ mã bí mật. Khi cả gia đình cùng nắm những nguyên tắc ấy, kẻ xấu sẽ khó tìm được kẽ hở.